Yanan Doğanın Çevremize ve Geleceğimize Verebileceği Etkileri

Yaz aylarının gelmesi ile birlikte birçok ülkeden orman yangınları haberleri gelmeye başladı. Amerika Birleşik Devletleri, Rusya, İtalya ve İspanya gibi Avrupa’daki bazı ülkeler ve Türkiye dahil olmak üzere küresel ısınmanın ormanlar üzerindeki etkilerini birçok ülkede fark etmek mümkün. Doğanın yanarak zarar görmesinin çevremize ve geleceğimize verdiği zararları farkına vararak daha bilinçli olabilir ve almamız gereken önlemleri daha sıkı bir şekilde uygulayabiliriz. Bu sebeple bu metin yanan doğanın yol açtığı kısa vadeli ve uzun vadeli zararları anlatmaktadır.

Orman Yangınlarının Çevresel Etkileri

Yangınlar her zaman doğanın bir parçası olmuştur. Kontrolsüz ve büyük çaplı yangınlar, doğa için önemli bir tehdittir. Yangın, evleri, vahşi yaşam habitatını ve ağaçları yok ederek yıkıcı bir etkiye sahip olur. Ayrıca ateşin atmosfere sera gazı olan karbondioksit salınımını sağlaması da hava kirliliğine yol açar. Yangının doğa üzerindeki bu etkilerinin sonuçları kısa sürede veya uzun sürede ortaya çıkabilir. Bu, yangın çıkış sebebi, nasıl kontrol altına alındığı ve söndürüldükten sonra nasıl önlemler alındığına bağlıdır.

Hayvanlar üzerindeki etkileri

Orman yangınları bazı hayvanların, özellikle çok yaşlı veya çok genç olanların, ölümüne yol açar. Ancak yangının hayvanlar üzerinde daha uzun vadeli bir etkisi daha vardır. Bu da habitat ve gıda kaybıdır. Habitatın doğal yapısı ağaçların ve çalıların yanmasıyla bozulur ve buna bağlı olarak hayvanlar, toplu olarak yer değiştirmek zorunda kalır. Ayrıca uçuşan küller ve yanan toprak, yer altında yaşayan fare, köstebek gibi hayvanların yeryüzüne çıkışını engelleyerek onların zarar görmesine yol açabilir.

Yangının hayvanlar üzerindeki en büyük etkisi habitatlarındaki değişimdir. Ormanlar gibi yaban hayatı habitatları statik değildir; diğer doğal sistemler gibi evrimleşirler ve bu tür tehlikelere tepki verirler. Yangın, etki alanı boyunca habitatların oranını, düzenini ve karakteristiğini değiştirir. Yangından hemen sonra, geçici yiyecek ve barınak kaybı da ortaya çıkabilir. Yangının hayvanlar üzerindeki kısa vadeli etkisi, 2020 senesinde Avustralya’da çıkan yangın sonucu üç milyar hayvanın ölmesi veya yer değiştirmek zorunda kalması örneği ile de fark edilebilir.

Bitkiler üzerindeki etkileri

Yangın, bitki bileşimi, yapısı ve çeşitliliğini de değiştirebilir. Topraktaki organik maddelerin azalması ve hatta kaybı, toprak gözenekliliğinin azalması ve pH derecesinin artması, bitkileri hem fiziksel hem de kimyasal olarak etkiler. Yangının ağaç, çalı ve farklı bitki türleri üzerindeki etkisi oldukça çarpıcıdır. 2000 yılından itibaren 350 m hektardan fazla orman yanmıştır ve bu, dünyanın %6’sına tekabül etmektedir. Yangına bağlı olarak bitkilerde ortaya çıkan hasarın boyutu, türe, yaşa, yangının ciddiyetine ve bitki örtüsü türlerine bağlıdır. Artan toprak erozyonu ve su akışındaki değişime bağlı olarak akarsu çevresindeki bitkiler, yanan doğadan büyük oranda etkilenir. Yangın aynı zamanda ağaç fidesi türlerinin zenginliğini ve çeşitliliğini de etkiler. Yangına dayanıklı türler var olmaya devam ederken özellikle yeni türler azalabilir ve hatta yok olma derecesine gelebilir. Yapılan çalışmalar, yüksek yangın bölgelerinde yangın sezonundan sonra fide popülasyonunun %44’ten fazla azaldığını göstermiştir.

Su üzerindeki etkileri

Yanan doğanın nehir, göl ve akarsu gibi su kaynakları üzerine de yıkıcı etkisi bulunmaktadır. Bu etkisi, yangının yağmur suyu akışını etkilemesine bağlıdır. Bitki örtüsünün zarar görmesi ile toprak hidrofobik hale gelir ve bu, suyun emilimini kısıtlar. Suyun emilimindeki bu azalma, orman yangınları sonrası yaygın olan selin ana sebebidir.

Orman yangınları su kalitesini de etkiler. Bunun sebebi yoğun ve tekrarlanan yangınlara bağlı olarak topraktan ve ağaç gövdelerinden serbest bırakılan cıva gibi toksinler ve buna bağlı olarak su yollarının ekolojisinin zarar görmesidir. İçme suyu kaynakları da bu tehlikeden etkilenebilmektedir.

Yanan Doğanın Geleceğe Etkileri

Orman yangınlarına bağlı ağaçların hızlı ve toplu bir şekilde zarar görmesine bağlı olarak topraktaki karbon miktarı azalır. Böylece yeraltı fraksiyonlarında depolanan karbon hızla kaybolabilir. Buna ilaveten yangın dumanı yüzey enerjisi üzerinde de doğrudan etkilidir ve bu sebeple atmosferik sıcaklıkları arttırır. Sıcaklıktaki bu artış, hidrolojik döngüyü etkileyerek buharlaşma süreçleri, bulut oluşumu ve yağış paternlerinde değişime yol açar.

Yanan doğanın orman ekosisteminin dinamizmi üzerine derinden etkileri mevcuttur. Karbon, besin ve su döngülerindeki değişikliklere bağlı olarak uzun vadeli etkiler ortaya çıkar. Orman yangınlarının aktif toprak tabakası kalınlığı, yer bitki örtüsü kompozisyonu ve ağaç büyümesi üzerindeki uzun vadeli etkilerini gösteren bir çalışma, ateşin ekosistem çeşitliliği üzerine etkisini gözler önüne sermiştir.

Yangınların insan sağlığına etkileri

Yangınların insan sağlığı üzerine uzun vadeli etkilerinden bahsetmek de mümkündür. Yangının kısa vadede göz ve burun tahrişi ve öksürük, kötüleşen astım, kalp krizi ve felce kadar değişen etkileri fark edebilir. Ancak bunun yanı sıra uzun süreli ve şiddetli dumana maruz kalmaya bağlı olarak kalp hastalığı, diyabet ve kanser gibi hastalıkların gelişmesi de ihtimaller dahilindedir. Çalışmalar her ne kadar bu konu ile ilgili kesin bir sonuca varamasa da hava kirliliğinin kronik hastalıkların ortaya çıkarma ihtimalini yükselttiği bir gerçektir.

Yangının birikimli etkileri

Bir orman yangınının uzun vadeli etkileri

  • ateşin ani ve doğrudan zararları
  • topraktaki karbon ve nitrojen kaybı
  • yüksek miktarda külün ortaya çıkması
  • bitki örtüsünün miktar ve çeşitlilik bakımından azalması

gibi sebeplere bağlı olarak ortaya çıkabilir. Bu sebeple tekrarlanan yangınlar yukarıdaki tüm sebeplere bağlı olarak kümülatif, yani birikimli, bir zarar mekanizmasına sahiptir. Yangınların hava kirliliğine yol açması da birikimli bir olaydır ve yalnızca yangın bölgesi ile kısıtlı değildir. Yanan ormanlardan çıkan duman, atmosferde haftalarca kalabilir, binlerce kilometre yol kat edebilir ve geniş bir alanda hava kirliliğine yol açabilir.

Sonuç

Orman yangınlarının sebebi %98 oranında direkt veya indirekt olarak insanlardır. Bu sebeple yangının ortaya çıkardığı zararları gidermeye çalışmak ve yenilerinin ortaya çıkmasını engellemeye çalışmak da insanların görevidir. Yangın alanını yeniden canlandırmak, bu etkileri giderme işine başlamak için iyi bir yerdir. Bölgenizde hangi tür hayvan ve bitkilerin olduğunu öğrenmek ve hedeflerinizin ne olduğunu bilmek, habitatı tekrar canlandırmak için bir strateji üretmeyi sağlar.

Küresel ısınmanın sebep olduğu yüksek sıcaklıklar, düşük nem, az yağış, kuru bitki örtüsü ve hızlı rüzgarlar gibi pek çok faktör, ortaya çıkan yangınların sebebi olarak sayılabilir. Bu yangınların doğa üzerindeki kısa ve uzun süreli etkilerini bilmek ve bu bilinçle küresel ısınmaya yol açan faktörlerle savaşmak her insanın görevidir.